खानपान

किनेमा

किनेमा कुहाइएको भटमास हो: टाँसिने, तीव्र गन्धको, र कुनै पनि लिम्बु सांस्कृतिक वस्तुमाथिको सबैभन्दा बलियो एकल प्राज्ञिक अध्ययन-राशि यसैमा छ। Journal of Ethnic Foods स्पष्ट भन्छ: “हिमालयका सबैभन्दा पुराना आदिवासी समूहमध्ये एक लिम्बू समुदायले भटमास कुहाएर किनेमा बनाउने विधि विकास गरेको हो,” र “किनेमाको उत्पत्ति ऐतिहासिक लिम्बुवानमा भएको हो।” नामलाई लिम्बु कि (कुहिएको) + नाम्बा (स्वाद) भनी व्याख्या गरिएको छ। Tamang, Jyoti Prakash, et al. 2024 B

साहित्यमा अभिलिखित बनाउने विधि:

1. भटमास रातभरि भिजाउने;
2. दुईदेखि तीन घण्टा उमाल्ने;
3. दाना फुटाउने;
4. करिब १% दाउराको खरानी मिसाउने — विश्वका कुहाइएका भटमास-परिकारमध्ये किनेमामा मात्र भेटिने चरण;
5. पात ओछ्याइएको डालोमा राखेर चुलोमाथि २५–४० डिग्री सेल्सियसमा एकदेखि तीन दिन कुहाउने।

सिक्किम विश्वविद्यालयको सूक्ष्मजीवविज्ञान विभागका ज्योतिप्रकाश तामाङ यसका केन्द्रीय अनुसन्धाता हुन्, जसको इलाम, धनकुटा र तेह्रथुममा १९९१ देखिको क्षेत्रकार्य र त्यसपछिको प्रशस्त सूक्ष्मजीवीय तथा मेटाजिनोमिक अध्ययन छ। Tamang, Jyoti Prakash, et al. 2024 B

सर्ग्याङ्मा

सर्ग्याङ्मा (सर्गेम्बा) लिम्बु रगतको ससेज हो: “नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा बस्ने लिम्बु जातिले नाम दिएको र बनाएको स्थानीय ससेज परिकार।” यो सुँगुरको पेटको मासु, रगत, कलेजो, मुटु र बोसो चामल, मसला र याङबेनसँग पिसेर आन्द्रामा भरेर एकदेखि दुई घण्टा उमालेपछि काटेर तारिन्छ वा भण्डारणका लागि धुवाँमा सुकाइन्छ। नेपाली खाद्य-विज्ञानको एक लेख भन्छ, यो “व्यावसायिक उत्पादन नभई पर्व र सांस्कृतिक अवसरका लागि” बनाइन्छ। Limbu, Prem Kumar, Devraj Acharya and Dilip Subba 2018 B

याङबेन

याङबेन खान मिल्ने झ्याउ हो — यो शब्द “लिम्बु समुदायले खान मिल्ने झ्याउलाई प्रयोग गर्ने स्थानीय शब्द” हो। परम्परागत रूपमा खरानीपानीमा पकाएर, धोएर र सुकाएर तयार पारिन्छ, र सर्ग्याङ्मामा “अपरिहार्य स्वादकारक सामग्री” हो। सुँगुरको मासुसँग पकाउँदा याङबेन-फाक्सा बन्छ। तीन प्रजाति (Parmelia nepalensis, Ramalina farinacea, R. conduplicans) को पोषण विश्लेषणमा तिनमा कार्बोहाइड्रेट, बोसो, रेसा र खनिज प्रशस्त पाइयो। यसको अनुष्ठानिक प्रयोग पनि छ: दुष्ट आत्मा टार्न ढोकामाथि झुन्ड्याइन्छ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 B

यसमा दुई सक्रिय चिन्ता जोडिएका छन् — लिम्बुभन्दा बाहिर उपभोग फैलिँदै जाँदाको अत्यधिक सङ्कलन, र वायु प्रदूषणप्रति झ्याउको संवेदनशीलता। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C

तोङ्बा

तोङ्बा (थी) कोदोको जाँड हो: कुहाइएको कोदो काठको भाँडोमा भरेर तातो पानी हालिन्छ र बाँसको नलीबाट पिइन्छ, र पटकपटक पानी थपिन्छ। पूर्वी पहाडभरि यो लिम्बु आतिथ्यसँग अभिन्न रूपमा अभिलिखित छ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C