संस्कृति
विश्वास र अनुष्ठान
देवीदेवता को हुन्, अनुष्ठान कसले गराउँछन्, र जन्म, विवाह तथा मृत्युमा के गरिन्छ — अनलाइन अभिलेखले फैलाएका तीन देवतासम्बन्धी त्रुटिहरू यहीँ सच्याइएका छन्।
सर्वोच्च सत्ता र माता देवी
तागेरा निङ्वाफुमा(ङ) सर्वोच्च सत्ता हुन्: “ज्ञानको सर्वोच्च स्वरूप”, संसारका सृष्टिकर्ता, “सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान्, अनन्त र शाश्वत शक्ति, ज्योति वा अस्तित्वको सामर्थ्य”। Limbu, Ramesh Kumar B
युमा साम्माङ महान् माता — हजुरआमा — देवी हुन्, लिम्बु धार्मिक जीवनमा सबैभन्दा नजिकको उपस्थिति भएकी देवी, र बाली चढाउने चासोक तङ्नाम पर्व उनैलाई अर्पण गरिन्छ। जे. आर. सुब्बाको Mythology of the People of Sikkim (२००९) समुदायको मानक सन्दर्भ ग्रन्थ हो। Subba, J. R. 2009 D
परम्परा
सैद्धान्तिक भिन्नता, स्रोतको त्रुटि होइन
कतिपय स्रोतले युमा साम्माङलाई निङ्वाफुमासँगै एउटै मान्छन्; अरूले उनलाई तागेरा निङ्वाफु माङको पुनरावतार वा व्युत्पन्न रूप भन्छन्। यी दुवै बुझाइ परम्पराभित्रै छन्, र प्रतिवेदनले यो भिन्नतालाई सच्याउनुपर्ने भूल नभई वास्तविक सैद्धान्तिक भिन्नता मान्दछ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C
अभिलिखित अन्य देवस्वरूपहरू
मुड्जिना खेयोङ्ना (अन्यत्र मुजिङ्ना खेयोङ्ना), “सृष्टिकर्ता माता”, र पोरोक्मी याम्फामी (पोरोक्मी याम्भामी), “मानव सृष्टिका आख्यानमा उल्लेख हुने सृष्टिकर्ता देव” — यी दुवै रमेशकुमार लिम्बुको मुन्धुम विश्वदृष्टिसम्बन्धी प्राज्ञिक अध्ययनबाट आएका हुन्। Limbu, Ramesh Kumar B
थेबा साम्माङको नाम लिम्बु–नेपाली–अङ्ग्रेजी शब्दकोशमा आधारित एउटा सामुदायिक देवतासूचीमा कुनै व्याख्याविना देखिन्छ। नाम प्रमाणित छ; त्यसको अर्थ प्रमाणित छैन। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 E
सुधार
नाहेन र सुगुत देवता होइनन्
यी दुवै अनलाइन देवतासूचीहरूमा देवताका रूपमा देखिन्छन्। वास्तवमा यी दुवै पीडा वा दुष्ट आत्माका वर्ग हुन्। नाहेन डाह वा ईर्ष्याको आत्मा हो, र सम्बन्धित अनुष्ठान नाहेन लाक्मा — “ईर्ष्या चुहाउने” — येबा वा येमाले गर्छन्। सुगुत (सुगुप) सुत्केरी हुँदा मरेकी महिलाको आत्मालाई जनाउँछ, जुन सोघा (हिंसात्मक मृत्यु वा आत्महत्या) र सासिक (मृत जन्म) सँगै अस्वाभाविक मृत्युका वर्गमध्ये एक हो।
दुई स्वतन्त्र स्रोत सहमत छन्: हिचकक र जोन्स (१९७६) उद्धृत गर्ने त्रिभुवन विश्वविद्यालयको एक शोधपत्र, र एउटा लिम्बु सांस्कृतिक ब्लग। यिनलाई देवता भनी सूचीबद्ध गर्नु सरासर त्रुटि हो। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
नभेटिएको नतिजा
“ओक्वानामा” र “सुसुवा लिलिम” प्रमाणित हुन सकेनन्
पहिलोको सबैभन्दा नजिकको भेटिएको रूप शब्दकोशमा आधारित सामुदायिक सूचीको अकावानामा, “भूमिकी देवी” हो। दोस्रोबाट केही पनि भेटिएन। यीमध्ये कुनै पनि नाम यहाँ लिम्बु देवताका रूपमा प्रकाशित गरिएको छैन। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 E
नभेटिएको नतिजा
“सुम्हेत्लुङ” लिम्बुका हकमा पुष्टि हुन सकेन
तीन ढुङ्गाको चुल्हो किरात घरेलु अनुष्ठानमा साँच्चै केन्द्रीय छ, तर सुम्हेत्लुङ भन्ने विशिष्ट शब्द पहुँचयोग्य कुनै पनि लिम्बु स्रोतमा भेटिएन; उस्तै वर्णनअन्तर्गत भेटिएको सामग्री राई (खम्बु) को थियो। यो साँच्चै लिम्बु शब्द हो र पहुँचयोग्य स्रोतले नबोकेको मात्र हो, कि राई अभ्यासबाट सरेको शब्द हो — अनिर्णीत छ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 E
विधि
तीनै त्रुटि किन उस्तै देखिन्छन्
तीनै त्रुटिको ढाँचा एउटै हो: स्रोत नखुलेका केही वेब शब्दसूचीहरू दर्जनौँ साइटमा सरेका छन्, र दोहोरिनुलाई पुष्टि ठानिएको छ। आफ्ना सांस्कृतिक शब्दहरूलाई सागान्त, गेन्जले, चेम्जोङ वा नाम खुलेको शोधपत्रसम्म पुर्याउने — र कुनचाहिँ हो भन्ने — थर-वेबसाइटले अगस्ट २०२६ सम्म अनलाइनमा कमैले गर्ने काम गर्दै छ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026
अनुष्ठानकर्मीहरू
लिम्बु अनुष्ठान अभ्यासमा फरक-फरक विशेषज्ञहरू सेवारत छन्, र स्रोतहरूबीच तिनको वर्गीकरणमा साँच्चिकै असहमति छ — यसलाई मिलाएर लुकाउनुभन्दा भन्नु नै उचित हुन्छ।
विवादित
विशेषज्ञ कति प्रकारका — र फेदाङ्मा तीमध्ये एक हो?
त्यसैले फेदाङ्मा साम्बा र येबाजस्तै एउटा विशिष्ट पद हो कि सम्पूर्ण वर्गको साझा नाम हो भन्नेमा स्रोतहरू फरक छन्। दुवै प्रयोग चलनचल्तीमा छन्, र यस पृष्ठले भूमिका नाम लिँदा विशिष्ट अर्थ प्रयोग गर्छ।
फिलिप सागान्त, *The Dozing Shaman* (१९९६)
Bफेदाङ्मा र बिजुवा बीच फराकिलो द्वैध विभाजन गर्छन्। Sagant, Philippe 1996
चैतन्य सुब्बा (१९९८)
Dचार प्रकार प्रस्ताव गर्छन्। Subba, Chaitanya
छथरमा गरिएको त्रिभुवन विश्वविद्यालयको क्षेत्रअध्ययन
Bपाँच प्रकार अभिलेख गर्छ — खदामाङ, साम्बा/छाम्बा, येबा/येमा, माङ्बा र युमा — र “फेदाङ्मा”लाई भित्रको एउटा भूमिका नभई सम्पूर्ण पुरोहित वर्गको साझा नामका रूपमा लिन्छ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore
फेदाङ्मा (फेदाङ्बा)
विशिष्ट अर्थमा, घरायसी पुरोहित: नामकरण, विवाह, अन्त्येष्टि र घरका देवताहरूको पूजा। फेङ्बो लगाउँछन् — मकैको दाना, रुद्राक्ष र पित्तलका घण्टी उनिएको माला। सामुदायिक स्रोतहरू भन्छन् कि फेदाङ्माहरू “परम्परागत रूपमा पशुबलि टार्छन्, तर व्यवहारमा गर्छन्” — भनिएको आदर्श र देखिएको अभ्यासबीचको यही तनाव छाँटकाँट गरिएका सारांशहरूमा हराउँछ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore C
खदामाङ
छथर वर्गीकरणका ज्येष्ठ पुरोहित। बलि दिइएका पशुका अङ्ग हेरेर भविष्यवाणी गर्छन्; चासोक (नयाँ बालीको अर्पण), याक्वा (बीउ छर्ने अनुमतिको अनुष्ठान), माङ्गेना (समृद्धिका अनुष्ठान) र मुख्य विवाह अनुष्ठान भनिएको मेक्कम थिम सञ्चालन गर्छन्। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
साम्बा (छाम्बा)
मौखिक साहित्यका विशेषज्ञ। “साम्बाहरूलाई मुन्धुमका प्रामाणिक वाहक र स्रोत मानिन्छ”; हिचकक र जोन्सले तिनलाई “मुन्धुम जान्नेहरू” भन्छन्। मृतकका आत्मालाई जीवितबाट छुट्याउने बहुरात्रिक अनुष्ठान यायेम्मा / तोङ्सिङ, र शोकपछि “आँसुले भिजेको मुहार पखाल्ने” मिक्वाना साङ्मा गर्छन्। साम्बाले सुगुत, सासिक र नाहेनलाई धपाउन सक्छन् तर निर्मूल गर्न सक्दैनन्। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
येबा (पुरुष) / येमा (महिला)
ईर्ष्या र डाहबाट उत्पन्न पीडाका विशेषज्ञ। तिनको मुख्य अनुष्ठान नाहेन लाक्मा हो। काचिपा शिशु-मृत्युका आत्मा पनि तिनैले सम्हाल्छन्, र पौराणिक अगम्यगमन कथासँग गाँसिएको प्रतीकात्मक “पाप-घर” भत्काउने सोमा पाङ यामा गर्छन्। तिनको अनुष्ठानिक पहिरन सबै लिम्बु विशेषज्ञमध्ये सबैभन्दा विस्तृत छ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
माङ्बा / माङ्मा
अस्वाभाविक मृत्युका विशेषज्ञ — सोघा, सुगुप(त), सासिक। मुख्य अनुष्ठान सोघा सेप्मा हो, जुन मृत्युको एकदेखि तीन दिनभित्र गरिन्छ र हिंसात्मक मृत्युको आत्मालाई नियन्त्रण गर्छ वा “मार्छ”। साम्बाभन्दा फरक, माङ्बाले यी आत्मालाई धपाउने मात्र नभई निर्मूल गर्न सक्ने भनिन्छ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
युमा (युमासाम) पुरोहित
युमा साम्माङको प्रत्यक्ष सेवा गर्ने महिला विशेषज्ञ, घरको थानमा वा माङ्खिम मन्दिरमा काम गर्दै रोग पहिचान र आपत्तिको पूर्वसूचना दिन्छन्। विशेष कुरा — तिनीहरू “कहिल्यै पशुबलि दिँदैनन्, अर्थात् हिंसामा सहभागी हुँदैनन्”। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
ओङ्सी / आङ्सी
सामुदायिक स्रोतहरूमा “ठूलो आध्यात्मिक र दार्शनिक ज्ञान भएका बुद्धिमान् व्यक्ति” भनिएका — अनुष्ठान गर्नेभन्दा शिक्षक र उपदेशक। ऐतिहासिक व्यक्तित्व सिरिजङ्गाले ते-ओङ्सी उपाधि बोक्छन्; यो उही शब्द हो कि होइन भन्ने स्थापित भएको छैन। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 E
तुम्याहाङ / तुम्याहाङमा
“मुन्धुममा पोख्त” ज्ञानी ज्येष्ठहरू, जसले पूर्ण अनुष्ठानिक पद नबोकी समारोहमा अनुष्ठानिक भाषा प्रयोग गर्छन्। तिनको न्यायिक भूमिका तल राखिएको छ। Limbu customary law C
जन्म र नामकरण
याङदाङ फोङ्मा — शाब्दिक अर्थमा “कोक्रो झुन्ड्याउनु” — शुद्धीकरण र नामकरणको अनुष्ठान हो, जुन छोरीका लागि तेस्रो दिन र छोराका लागि चौथो दिन गरिन्छ; फेदाङ्माले सात मूलको पानी वादुम पाक्वा प्रयोग गरी सञ्चालन गर्छन्। आत्मा-रक्षाका लागि पहिले कोक्रोमा कुकुरको बच्चा राखिन्छ, र सोही उद्देश्यले शङ्खेकीराको खोल झुन्ड्याइन्छ। नाम “बच्चा जन्मेको समय, बार वा मिति, महिना, वर्ष वा विशेष अवसर र उसको रूप, वर्ण आदि”बाट लिइन्छ।
एउटा स्रोतले कुरा तीखो गरी भन्छ: “याङदाङ फोङ्मा नभएसम्म नवजात शिशुलाई परिवारको सदस्य मानिँदैन।” Limbu customary law C
विवाह
नृवंशशास्त्रीय साहित्यमा तीन प्रकारका विवाह वैध मानिएका छन्: मागी, जारी, र “चोरी” (भागी वा हरण)। यही वर्गीकरण छवाङ सुब्बा र लिम्बुसम्बन्धी Encyclopedia of World Culturesले उही रूपमा दिन्छन्, जुन अर्थपूर्ण स्वतन्त्र मेल हो। Subba, Chhawang 2023 Encyclopedia of World Cultures — the entry on the Limbu B
सिक्किमको प्रथाजनित कानुनमा अभिलिखित मागी विवाहको क्रम: Limbu customary law C
- अभिभावकबीचको कुराकानी, जसमा “दुलहीका आमाबुबा र केटीको सहमति” चाहिन्छ;
- लुङ याङ — नातेदारहरूको साक्षीमा दुलहाले दुलहीलाई दिने रकम, जसले औपचारिक मगनी बनाउँछ;
- हीम लीङ — दुलहाले दुलहीलाई घर भित्र्याउने समारोह, जसमा दहीमा मिसाइएको चामल सुआब्बो फुङले आशीर्वाद दिइन्छ;
- चेप्याङ — कसमको अनुष्ठान, जहाँ दुलहाका पिताले दुलहीलाई “मेरै बुहारी” भनी स्वीकार गर्छन् र दुलहाले निष्ठाको वचन दिन्छन्।
नेपालतर्फका शोधपत्रहरूमा खदामाङले सञ्चालन गर्ने मेक्कम थिमलाई मुख्य विवाह अनुष्ठान भनिएको छ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
अरू दुई नियम अभिलिखित छन्: विधवा पुनर्विवाह प्रचलित छ; र एउटै धर्म मान्ने राई वा लेप्चासँग विवाह अनुमत छ, जसमा भित्रिने जीवनसाथीले थरको मान्यता पाउन दालभात समारोह गर्नुपर्छ। विवाहपछि पत्नीको थर पतिको थरमा सर्छ, जुन सिक्किममा केपा किट्पा / सै मुन्द्री कागजातद्वारा औपचारिक हुन्छ। Limbu customary law C
बहिर्विवाह — सबथोक व्यवस्थित गर्ने नियम
सिक्किमको प्रथाजनित कानुनको भाषा ठ्याक्कै छ: “सयेप्साहरूबीच, अर्थात् बाबुपट्टि साझा पुर्खा भएकाहरूबीच विवाह हुन सक्दैन,” जबकि आमापट्टि “साझा मातृ पुर्खाबाट पाँचौँ पुस्तादेखि विवाह अनुमत छ, यदि चौथो पुस्तासम्मको कोही जीवित छैन भने।” Limbu customary law C
छवाङ सुब्बाले नेपालका लागि खुकुलो तर गहिरो अङ्क दिन्छन् — “बाबुपट्टि सात पुस्तासम्म र आमापट्टि पाँच पुस्तासम्म” वर्जना। यो साँच्चिकै क्षेत्रीय भिन्नता हो, विरोधाभास होइन। Subba, Chhawang 2023 B
विवादित
फुपू-मामाका छोराछोरीबीच विवाह: अनिर्णीत
यी दुवै भनाइ जस्ताको तस्तै सही हुन सक्दैनन्। रेक्स एल. जोन्सको लिम्बु सामाजिक संरचनासम्बन्धी शोधप्रबन्ध र जोन्स एवं जोन्सको The Himalayan Woman: A Study of Limbu Women in Marriage and Divorce ले यो टुङ्ग्याउने थियो; प्रतिवेदनका लागि दुवै पहुँचयोग्य भएनन्। Jones, Rex L. यो साइटले कुनै पक्ष नछानी यसलाई खुला प्रश्नका रूपमा राख्छ। Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026
अङ्ग्रेजी विकिपिडिया, “Limbu people”
E“लिम्बु संस्कृतिमा फुपू-मामाका छोराछोरीबीच विवाह अनुमत छैन” भनी सिधै भन्छ। Limbu people
*Encyclopedia of World Cultures*, लिम्बु प्रविष्टि
Cकडा थर-बहिर्विवाहका साथसाथै “नातेदारसँगको सम्बन्ध सफल र आदर्श मानिन्छ” भन्छ। Encyclopedia of World Cultures — the entry on the Limbu
मृत्यु
लिम्बु मृत्यु-अनुष्ठानले मृत्युका प्रकारलाई निकै सूक्ष्म रूपमा छुट्याउँछ: कुसो लाम्बा (स्वाभाविक मृत्यु), लाम्बोदा/सासिक, सुसुना र ताङ्लिङहाङ्सा (बाल्यकालका मृत्युका वर्ग), सुगुप/सुगुत (सुत्केरीसँग जोडिएको मृत्यु), सोघा (हिंसात्मक मृत्यु वा आत्महत्या), नाहाङ (युद्धमा मृत्यु), र वंश अज्ञात रहेको मृत्यु।
स्वाभाविक मृत्युमा बाइस वटा क्रमिक अनुष्ठान चाहिने भनिन्छ, जसको चरम सिलाम साक्मा — “मृत्यु-रोक्ने” — हो र जसभित्र साम लो आप्मा (आत्मा निकाल्ने), साम सामा (पुर्खालाई यात्रामा साथ दिने) र युम निङ्गे नाक्मा (चेतनाको अतिक्रमण) पर्छन्। Limbu customary law C
यसभित्रका आधारभूत आत्मा-वर्गहरू अनुष्ठानकर्मीसम्बन्धी साहित्यबाट माथिल्लो श्रेणीमा स्वतन्त्र रूपले पुष्टि हुन्छन् — उपयोगी प्रतिपरीक्षण, र यही कारण मृत्यु-प्रकारको सूची अनुष्ठानको सङ्ख्याभन्दा बलियो छ। Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B
| दाबी | श्रेणी | स्रोत | कैफियत |
|---|---|---|---|
| याङदाङ फोङ्मा नामकरणको अनुष्ठान हो; छोरीलाई तेस्रो दिन, छोरालाई चौथो दिन। | C | Limbu customary law | |
| विवाहका तीन प्रकार: मागी, जारी र चोरी। | B | Subba 2023 | Encyclopedia of World Cultures बाट स्वतन्त्र रूपमा उही निष्कर्ष। |
| मागी विवाहको क्रम: लुङ याङ, हीम लीङ, चेप्याङ। | C | Limbu customary law | सिक्किमको प्रथाजनित कानुन; नेपालतर्फको अभ्यास यति विस्तृत रूपमा अभिलिखित छैन। |
| बहिर्विवाह सयेप्सा — बाबुपट्टिको पुर्खा समूह — का आधारमा गणना गरिन्छ। | C | Limbu customary law | |
| स्वाभाविक मृत्युमा बाइस वटा क्रमिक अनुष्ठान चाहिन्छ। | C | Limbu customary law | |
| मृत्यु-प्रकार र आत्मा-वर्ग (सोघा, सुगुत, सासिक)। | B | Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore |
प्रथाजनित कानुन: तुम्याहाङ प्रणाली
लिम्बु समुदायहरू न्यायिक रूपमा तुम्येहाङ / तुम्याहाङद्वारा सञ्चालित थिए — “लिम्बु समुदायका सबैभन्दा प्रतिष्ठित, सम्मानित र साधनसम्पन्न व्यक्तिहरू”, मुन्धुम र चलनमा दख्खल भएका ज्येष्ठहरूको सामाजिक-धार्मिक निकाय, जुन सभा (चुम्लुङ) मा भेला हुन्थ्यो।
तिनको क्षेत्राधिकारमा “विवाह, विवाह समारोह, मृत्यु संस्कार र लिम्बुका प्रायः सबै अनुष्ठान र चलनसँग सम्बन्धित विवाद” पर्थे, र सम्पत्तिसम्म फैलिन्थ्यो: “घरको अंश, दाजुभाइबीच जग्गा बाँडफाँट, जग्गाको सीमा विवाद र जग्गाको क्षेत्रफल निर्धारण।” नाम उल्लेख भएका समारोहसम्बन्धी अधिकारमा युम्सा (नुन र तेलका अनुष्ठान), खाओमा (मृत्यु संस्कार), लगन (विवाह संस्कार), चोक्फुङ (वंशमा धर्मपुत्र ग्रहण) र शासिङ लाप्मा (बालक धर्मपुत्र ग्रहण) पर्छन्। Limbu customary law C
नभेटिएको नतिजा
प्रथाजनित कानुनको अभिलेखमा दुई रिक्तता
तुम्याहाङ प्रणालीले नेपाली राज्यसँग कसरी अन्तर्क्रिया गर्यो भन्ने कुरा प्रतिवेदनले पुग्न सकेको कुनै पनि स्रोतमा अभिलिखित थिएन। यो वास्तविक — र रोचक — रिक्तता हो।
मुख्य सन्दर्भ — अमृता थेबे, Tumyang Judiciary System in Limbu Community: A Customary Law (ISBN 9789937031936) — अस्तित्वमा रहेको पुष्टि भयो तर पूर्ण पाठ प्राप्त भएन, र माथिको सिक्किमतर्फको धेरैजसो विवरणको आधार रहेको सिक्किम विधि आयोगको Report on Sikkim Customary Laws and Usages छुट्टै कागजातका रूपमा भेटिएन। गम्भीर थर-पुस्तकालयका लागि दुवै उच्च प्राथमिकताका सामग्री हुन्। Thebe, Amrita Law Commission of Sikkim Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026
यस पृष्ठका शब्दहरू
- Tagera Ningwaphumangतागेरा निङ्वाफुमाङtāgerā niṅvāphumāṅ
सर्वोच्च सत्ता, “ज्ञानको सर्वोच्च पुञ्ज” भनी अर्थ्याइने। यस नाममा निङ्लेखु/कु थरको सुरुमा आउने त्यही निङ्वा — मन, स्मृति, अभिप्राय — मूल छ Limbu, Ramesh Kumar B।
- Yuma Sammangयुमा साम्माङyumā sāmmāṅ
हजुरआमा देवी, लिम्बु घरायसी र सामुदायिक पूजाको केन्द्रीय देवी Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C।
- Phedangma / Phedangbaफेदाङ्मा / फेदाङ्बाphedāṅmā / phedāṅbā
घरायसी पुरोहित — र सामान्य बोलचालमा लिम्बु धामी-पुरोहितहरूको साझा नाम पनि। यो साझा प्रयोग सही हो कि होइन भन्नेमा स्रोतहरू बाझिन्छन् Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C।
- Khadamangखदामाङkhadāmāṅ
छथर वर्गीकरणअनुसार धामी-पुरोहितहरूमध्येको ज्येष्ठ पुरोहित, जसले बलि दिइएका पशुका आन्द्राभुँडी केलाएर जोखना हेर्छन् Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Samba / Chhambaसाम्बा / छाम्बाsāmbā / chāmbā
मुन्धुम जान्ने धामी — मौखिक साहित्यको विशेषज्ञ, “मुन्धुमका प्रामाणिक वाहक र स्रोत” मानिने Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Yeba / Yemaयेबा / येमाyebā / yemā
डाह र ईर्ष्याले लागेको कष्ट फुकाउने पुरुष र महिला विशेषज्ञ — नाहेनसम्बन्धी काम, जसको मुख्य विधि नाहेन लाक्मा हो Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Mangba / Mangmaमाङ्बा / माङ्माmāṅbā / māṅmā
अस्वाभाविक मृत्यु — सोघा, सुगुत र सासिक — का बेला बोलाइने धामी, एउटै भूमिकाका पुरुष र महिला रूप। मुख्य विधि सोघा सेप्मा हो, जुन मृत्युको एकदेखि तीन दिनभित्र गरिन्छ Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Mangkhimमाङ्खिमmāṅkhim
लिम्बु पूजा-घर Ninglekhu/ku heritage documentation project 2026 C।
- Nahenनाहेनnāhen
डाह वा ईर्ष्याको आत्मा — देवता होइन, आत्मा; यसलाई देवता भनी राख्ने अनलाइन देवतासूचीहरू सिधै गलत छन्, र यससम्बन्धी विधि नाहेन लाक्मा — “डाह चुहाउने” — येबा वा येमाले गर्छन् Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Sugut / Sugupसुगुतsugut / sugup
सुत्केरी अवस्थामा मृत्यु भएकी महिलाको आत्मा — देवी होइन, आत्मा; र सोघा तथा सासिकसँगै रहेको अस्वाभाविक मृत्युका वर्गमध्ये एक Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Soghaसोघाsoghā
हिंसात्मक मृत्यु वा आत्महत्या, र त्यससँग जोडिएको आत्मा — सुगुत र सासिकसँगै, माङ्बालाई बोलाइने अस्वाभाविक मृत्युका वर्गमध्ये एक Tribhuvan University e-library theses on Limbu ritual specialists and Limbu folklore B।
- Sayepsaसयेप्साsayepsā
बाबुतर्फको साझा पुर्खा भएकाहरू: जसभित्र विवाह वर्जित छ। लिम्बु प्रथाजनित कानुनले छुट्टै वंश-तहको नाम राख्नुको सट्टा साझा पुर्खादेखिका पुस्ता गन्छ Subba, Chhawang 2023 B।
- Tumyahang / Tumyehangतुम्याहाङtumyāhāṅ
ज्येष्ठ व्यक्ति; र लिम्बु प्रथाजनित कानुनअन्तर्गत विवाद मिलाउने ज्येष्ठहरूको परम्परागत न्याय-निकाय Limbu customary law C।
- Chumlungचुम्लुङcumluṅ
सभा वा जमघट; साथै मुख्य लिम्बु संस्था किरात याक्थुङ चुम्लुङको नाम पनि Kirat Yakthung Chumlung (Nepal), and Kirat Yakthung Chumlung UK C।